Wie was Dr. George Gilles de la Tourette?

George Albert Edouard Brutus Gilles de la Tourette werd op 30 oktober 1857 geboren in Saint-Gervais-les-Trois-Clochers, een dorpje in het midden-westen van Frankrijk. Hij was de oudste van een gezin van vier kinderen.

Hij deed met gemak twee schoolklassen in één jaar zodat hij al op 16-jarige leeftijd met een medicijnenstudie aan de universiteit van Poitiers kon beginnen. Na 3 jaar vertrok hij naar Parijs waar hij zijn examens voor huisarts aflegde.

In 1884 werd hij als assistent-arts in het Hôpital de la Salpêtrière te Parijs aangesteld. Hij kwam in dienst bij de door hem zeer vereerde arts en vriend Charcot (professor voor pathologische anatomie) die wordt beschouwd als een van de grondleggers van de neurologie. In die tijd bereidde Charcot een studie voor over hysterie. In deze omgeving begon Gilles zich steeds meer te interesseren voor neuropathologie.
Twee jaar later promoveerde Gilles de la Tourette op een onderzoek naar de motoriek bij ziekten van het zenuwstelsel.

Als onderzoeker en therapeut deed ook Gilles de la Tourette aan in die tijd nog ongedifferentieerde beoefening van neurologie en psychiatrie, op een werkterrein dat ziekten als Parkinson en multiple sclerose omvatte, maar ook stoornissen als grootheidswanen en hysterische verlammingen.

In 1884 vroeg Charcot hem wat orde te scheppen in de chaos van choreas. Chorea, letterlijk "dans", was een verzamelnaam voor abrupte, onvrijwillige bewegingen.
In 1885 publiceerde hij een artikel waarvan de titel zich laat vertalen als "Onderzoek van een zenuwaandoening gekenmerkt door ongecoördineerde bewegingen en begeleid door echolalie en coprolalie."
Het bevatte negen gevalsbeschrijvingen. De eerste betrof een patiënte die hij niet zelf had onderzocht, de markiezin van Dampierre, in 1825 beschreven door de arts Jean-Marie Itard. Als zevenjarig meisje ontwikkelde ze tics die steeds groteskere vormen aannamen, later begon ze vreemde kreten te slaken, vaak vloeken en obsceniteiten. Deze coprolalie verliet haar niet meer: tot haar overlijden in 1884, op 86-jarige leeftijd, verwelkomde ze haar gasten nog steeds met een hartelijk "neukvarken!"
De patiënten in de volgende acht gevalsstudies vertoonden de meest uiteenlopende verschijnselen: ze herhaalden dwangmatig woorden of geluiden (echolalie), trokken vreemde grimassen, knipperden overmatig met hun ogen, wrongen hun lichaam in merkwaardige houdingen, sprongen plotseling op, staken hun tong uit, slaakten kreten of blaften. Niemand had alle verschijnselen, maar het ziektebeeld vormde volgens Gilles de la Tourette een duidelijke typologie, waarbij het accent lag op de vreemde tics. Charcot was ingenomen met het onderzoek van zijn pupil en stelde voor om "la maladie des tics convulsifs" voortaan "la maladie des tics de Gilles de la Tourette" te noemen. Later werd dat het "syndroom van Gilles de la Tourette".

Gilles de la Tourette hield de ziekte voor chronisch, al was zijn enige aanwijzing daarvoor dat het bij de markiezin niet meer over was gegaan. Het verloop zou progressief zijn, met grillige stadia van verergering en vermindering. De ziekte had een erfelijke oorsprong. De symptomen zag hij als een uiting van degeneratie. Degeneratie kon zich uitdrukken in een verscheidenheid van symptomen, zoals achtergebleven verstandelijke vermogens, hysterie en epilepsie, maar ook wilszwakte. Dat laatste speelde zijn patiënten parten, meende Gilles de la Tourette: hun tics, kreten en vloeken vliegen naar buiten omdat hun wilsfunctie niet meer intact is. Ze kunnen simpelweg hun impulsen niet beheersen.

Voor Gilles de la Tourette waren de artikelen over tics maar een klein deel van een oeuvre dat verder overwegend aan hysterie en hypnose was gewijd.

In 1893 vonden een 3-tal ingrijpende gebeurtenissen plaats die hem geheel uit zijn toch al instabiele evenwicht brachten: de dood van zijn zoontje en van zijn mentor Charcot en een incident waarbij een geesteszieke vrouw drie pistoolschoten op hem af vuurde. Geen van de kogels had vitale delen geraakt, Gilles de la Tourette overleefde de aanslag.

In 1899 schreef hij nog een artikel over tics waarin hij zijn eerdere standpunt herriep dat de ziekte een progressief verloop heeft en eindigt met ernstige geestesstoornissen. Niet veel later zou hij zelf ten prooi vallen aan een geestesstoornis.

In de loop van 1900 begon het gedrag van de manisch-depressieve Gilles de la Tourette zulke bizarre vormen aan te nemen dat het nauwelijks nog verschilde van dat van sommige van zijn patiënten. Hij was niet meer in zijn functie te handhaven. In 1901 werd hij opgenomen in een psychiatrische inrichting in Lausanne . Zijn toestand verslechterde geleidelijk en tenslotte zonk hij weg in een psychose. Georges Gilles de la Tourette overleed in 1904, 46 jaar oud.

Veronderstelde oorzaken

Vanuit alle windstreken van neurologie en psychiatrie zijn verklaringen voor het ontstaan van GTS voorgesteld. Het syndroom zou het gevolg zijn van eerder doorgemaakte, maar vaak onopgemerkt gebleven bacteriële of virale infecties. GTS zou veroorzaakt worden door een auto-immuunreactie, waarbij het eigen afweersysteem neurologische schade aanricht. GTS zou ontstaan door van nature linkshandige kinderen tot rechtshandigheid te forceren. Freud zelf twijfelde er niet aan dat GTS een organische oorzaak had, maar zijn Hongaarse leerling Sandor Ferenczi ontwierp een psychoanalytische verklaring die er op neerkwam dat de tics een symbolische uitdrukking van masturbatie waren, en ontstonden door de verdringing van erotische impulsen.

Misschien de belangrijkste ontwikkeling rond GTS, na het werk van Gilles de la Tourette, had passenderwijs zijn oorsprong in Frankrijk. In 1961 publiceerde de psychiater Jean Seignot het verslag van een Tourettepatiënt die hij had behandeld met het experimentele middel haloperidol (later bekend als Haldol). Een dosis van 0,6 milligram per dag had de tics teruggebracht tot hooguit een paar keer per dag en de coprolalie was helemaal verdwenen. Dit resultaat en de honderden studies die erop volgden, voedden de suggestie van een organisch defect.

Beroemde personen met Tourette

Er zijn sterke aanwijzingen dat Wolfgang Amadeus Mozart aan GTS heeft geleden, uitgaande van zijn vaak aanstootgevende gedrag. Destijds dacht men dat Mozart door persoonlijkheidsproblemen zich onvolwassen, vloekend en grof gedroeg.
Ook de Romeinse keizer Claudius en Napoleon Bonaparte hebben vermoedelijk GTS gehad.
Wat recenter in de geschiedenis: de voetballer David Beckham heeft verklaard te lijden aan Gilles de la Tourette en OCD; de acteur Dan Aykroyd aan Tourette en Asperger.